Nizina Walichnowska - kraina wyrwana rzece

 

 

Nizina Walichnowska obejmująca obszar lewej strony pradoliny Wisły, od wsi Ciepłe w gminie Gniew do wsi Rybaki w gminie Subkowy, to malownicza kraina rozciągająca się wzdłuż wału wiślanego. Przez długie wieki każdej wiosny, nierzadko też latem, mieszkańcy musieli bronić się przed powodzią. Wysiłek nie zawsze był skuteczny, woda zabierała wówczas mieszkańcom dobytek, a czasem i życie. Jednak ludzie ci, z uporem, determinacją i ogromną pracowitością wyrywali Wiśle kawałek po kawałku swoje miejsce do życia.

Nizina była też obszarem wielowiekowego współżycia Polaków, Niemców i Holendrów.

nizina na strone 5

Historia Niziny 

Dzieje Niziny naznaczone są walką człowieka z naturą. Osadnictwo na tych ziemiach zaczęło się jeszcze pod koniec pierwszego tysiąclecia. Ludzie z wysoczyzny obserwowali, które obszary Niziny rzadziej ulegają powodzi i tam zaczęli się osiedlać. W 1276 r. książę Sambor oddaje Nizinę Walichnowską Krzyżakom. Nowi zarządcy przysłużyli się tej ziemi, stawiając na niej pierwsze groble chroniące przed wodami Wisły. System był na tyle skuteczny, że już

w połowie XIV wieku zbudowano w Wielkich Walichnowach gotycki kościół.

Także w czasach Rzeczpospolitej wniesiono wiele w rozwój systemu hydrotechnicznego, stało się to za sprawą Wspólnoty Wałowej Niziny Walichnowskiej, powstałej 24 lipca 1590 roku dzięki inicjatywie holenderskich osadników. Zygmunt III Waza potwierdził prawo wałowe wspólnoty 8 stycznia 1591 r. Zaś w 1693 roku król Jan III Sobieski, wcześniej starosta gniewski, podniósł je do rangi prawa ustawowego. Wspólnota przetrwała blisko 300 lat i przez kilkadziesiąt pokoleń była przykładem samorządności, demokratycznych zasad wyboru i sprawowania władzy. Wspólnota znacznie wyprzedzała tego typu formy samoorganizacji w innych obszarach życia społecznego na terenie dzisiejszej Polski. Mimo tych działań Nizinę wielokrotnie nawiedzały potężne powodzie. Jak częste było to zjawisko obrazuje XIX wiek, kiedy w stosunkowo krótkim okresie kilkukrotnie dochodziło do przerwania wału – w 1804, 1813, 1816, 1829 i 1830 roku oraz najdotkliwsza w skutkach, powódź z 1855 roku, kiedy Nizina wyglądała jak morze, a poziom wody 1,5 m powyżej terenu utrzymał się aż 6 tygodni. Przyczyna tkwiła w ludzkiej zachłanności, wały budowano coraz bliżej Wisły pozostawiając rzece coraz mnie miejsca. Równie ważną przyczyną było zamknięcie w połowie XIX w. Nogatu. Od tej chwili Żuławy stały się bardziej bezpieczne, ale Nizina Walichnowska, Nizina Tczewska i Żuławy Gdańskie musiały przygotować się na przyjęcie ¾ wód Wisły.

nizina na strone 3

4 sierpnia 1854 r. król pruski Fryderyk Wilhelm nadał statut Związkowi Wałowemu Niziny Walichnowskiej,   najstarszemu w byłych Prusach Zachodnich. Związek działał na nieco innych zasadach niż wspólnota. Rząd pruski uzurpował sobie prawo do większej ingerencji w jego działania. Statut związku opierał się na prawie wałowym uchwalonym w 1848 r. rozpowszechnionym w języku   niemieckim i polskim. Nie wszyscy mieszkańcy niziny byli z nowego prawa zadowoleni, uważali je za zamach na wolność i samorządność. Od tego momentu jednak działania zmierzające do zabezpieczenia krainy przez podwoziami nabrały tempa, a prawdziwym przełomem dla tej ziemi stała się budowa w 1890 roku stacji pomp o wiele mówiącej nazwie "Nadzieja". Od tego czasu istnieje system skutecznie usuwający nadmiar wody roztopowej lub opadowej.

 

Budowniczowie i strażnicy Niziny

Dirksenowie, Holendrzy z pochodzenia, przybyli na Nizinę Walichnowską w XVI wieku.  i należą do najbardziej zasłużonych rodzin. Trudno dziś sobie wyobrazić, jak wyglądałoby życie na tej ziemi bez ich dokonań. Tym, który swoją pracą i pomysłami uczynił najwięcej, by okiełznać Wisłę był Peter Rudolf Dirksen. Urodził się 13 maja 1843 roku w rodzinie Johanna Jakoba II Dirksena (1812 –1856) właściciela majątku ziemskiego w Małych Walichnowach, jednego z założycieli Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej. Rudolf Dirksen przez wiele lat przewodził rolnikom tu żyjącym. W roku 1883 wybrany został starostą wałowym i funkcję tę pełnił aż do swojej śmierci w roku 1904. Do największych jego zasług należą: Podwyższenie korony wału od Ciepłego aż do Rybaków, budowa w latach 1878 - 1895 nowego odcinka wału łączącego Wielkie Walichnowy i Nowy Międzyłęż, podjęcie inicjatywy budowy kolejki wąskotorowej, która umożliwiała transport buraków do pelplińskiej cukrowni, a to spowodowało znaczny wzrost zamożności gospodarzy, nade wszystko przebudowa stacji pomp „Nadzieja” i „Pokój” w Rybakach oraz „Zgoda” w Międzyłężu. Peter Rudolf Dirksen jest także autorem wdanej w 1899 r. Kroniki Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej, dzieła będącego cennym źródłem wiedzy historycznej, ale przede wszystkim doskonałą analizą hydrotechniczną. Przy skrzyżowaniu dróg w Międzyłężu w mieszkańcy niziny postawili w 1909 r. kamienny pomnik Peterowi Rudolfowi Drksenowi. Zwieńczony był mosiężną tablicą z popiersiem i napisem w języku niemieckim: „Dem Andenken des Deichhauptmanns Rudolf Dirksen, Klein Falkenau, 1883-1904 in dankbarer Erinnerung“. Tablicę po II Wojnie Światowej zniszczono, 16 października 2006 r. doszło do odsłonięcia, w obecności gości z Niemiec, nowej tablicy upamiętniającej postać P.R. Dirksena.   W Małych Walichnowach zachował się dom Rudolfa Dirksena, drewniany, na kamiennym fundamencie, zbudowany w 1878 r. jest w tej chwili w opłakanym stanie. Po śmierci P. R. Dirksena nowym starostą wałowym został jego syn Johann Jacob III i sprawował ten urząd do śmierci w roku 1944.

nizina na strone 2

Unikatowe stacje pomp

Nizina Walichnowska może poszczycić się stacjami pomp, będącymi jednymi z cenniejszych zabytków hydrotechniki w Polsce. Pochodzące z początku XX wieku pompy i silniki bezawaryjnie pracują do dzisiaj i zapewniają bezpieczeństwo Nizinie.

Funkcję przepompowywania wody na wyższy poziom spełnia stacja pomp „Zgoda” w Międzyłężu. Jej zadaniem jest przepompowywanie wody z Kanału Granicznego do wyżej płożonego Jeziora Peplińskiego. Znajdują się tam dwie pompy, każda o wydajności 2 m3 / sek., wyprodukowane w firmie Ascherslebener Maschienenbau Akt. Ges. w roku 1913. Stacja otrzymała swą nazwę od zgody, którą zawarto z posiadaczami ziemskimi z wysoczyzny, którzy to wcześniej odmawiali współfinansowania zakupu urządzenia. Woda z Jeziora Pelplińskiego trafia do Wisły.   Jeżeli poziom wody w Wiśle jest niższy niż poziom w Jeziorze Pelplińskim nadmiar wody zostaje odprowadzany poprzez pompę „Pokój” w Rybakach. Jej wydajność wynosi 2 m3 / sek. Prawdziwą perełką wśród tych urządzeń jest jednak stacja pomp „Nadzieja” w Rybakach, która usuwa nadmiar wody w Jeziorze Pelplińskim przy wysokim stanie wody w Wiśle. Nie istnieją już wprawdzie pierwsze, napędzane parą, urządzenia, ale oryginalna pompa i silnik elektryczny firmy Ascherslebener Maschienenbau Akt. Ges. wyprodukowane w 1914 r. służą do dzisiaj. Po bardzo śnieżnych zimach silnik i pompa pracują pół roku bez przerwy. Wydajność pompy wynosi 3 m3 / sek.

Warta wspomnienia jest także trzecia stacja w Wielkich Walichnowach, jej zadaniem jest odwodnienie ok. 200 ha. Pompa o wydajności 200 l / sek. pompuje wodę do Jeziornika , jednego z czterech kanałów Niziny.

nizina na strone 1


Tropem mennonitów

W XVI wieku, na fali ruchów kontreformacyjnych, z terenu północnych Niemiec i Holandii na Nizinę Walichnowską przybyli uchodźcy religijni - mennonici. Kraina ta stała się dla nich azylem, a jednocześnie ze względu na ich nowoczesną wiedzę melioracyjną i hydrotechniczną oraz doświadczenia w walce z wodnym żywiołem mocno przyczynili się do jej rozwoju. Mennonitów cechowały pracowitość, skromność i umiłowanie porządku. Ich wiara nie pozwalała im też zawierać małżeństw z osobami spoza własnej gminy, dlatego wraz z wyprowadzeniem się ostatniej z rodzin, mennonici na zawsze zniknęli z Niziny. Jedynymi śladami ich bytności na tym terenie są cmentarze znajdujące się w Małych Walichnowach, Polskim Gronowie, Międzyłężu oraz Wielkich Walichnowach. Ten ostatni znajduje się na południowym krańcu wioski. Porastają go piękne okazy lip. Na cmentarzu zachowały się ciekawe i oryginalne w kształtach nagrobki z XVIII, XIX i XX wieku, na których odczytać można jeszcze nazwiska pochowanych tam osób.

 nizina na strone 4


Demon Fibelkorna

We wsi Ciepłe, tuż przy drodze biegnącej wzdłuż wału stoi okazały, choć mocno zapuszczony już dwór. Do dziś wśród miejscowej ludności krążą i wzbudzają grozę opowieści o jednym z jego właścicieli, okrutnym i demonicznym Kurcie Fibelkornie żyjącym tu w latach 1865 – 1930. Ci, którzy pamiętają go jeszcze, jakby ze strachu niewiele chcą o nim mówić. Słynął on z tego, że jego duch pojawiał się na terenie majątku nawet wtedy, kiedy ten rzekomo przebywał daleko od Ciepłego - choćby w Gdańsku czy Warszawie. Gdy któryś z mieszkańców odważył się wejść na teren pięknego i pełnego owoców sadu Fibelkorna i próbował zerwać z drzewa choćby jedno jabłko, to natychmiast pojawiała się tam jego demoniczna postać. Czasem chwytał pachtującego za rękę i bez słowa upiornym, przeszywającym spojrzeniem wypędzał z sadu. Stary Fibelkorn zmarł 11 września 1930 roku, ale przeraża i straszy nawet dziś. Jego zdewastowany grób znajduje się również w Ciepłem. Niektórzy próbowali tam szukać skarbów. Dwór, w którym mieszkał datowany jest na 1830 rok, zaś na dwóch granitowych słupkach stojących naprzeciwko dworu widnieje nieco już zatarty napis „Anno… 1708”.

nizina na strone 8


Wielkie Walichnowy

Miejscowością, od której powstała nazwa tej krainy jest wieś Wielkie Walichnowy. Miejscowość i parafię założyli w XIV wieku Krzyżacy. Znajdujący się tu kościół pod wezwaniem Św. Jana Chrzciciela zawierający części kościoła gotyckiego z XIV wieku został przebudowany po pożarze w XVII wieku. Wieżę wzniesiono w latach 1718 – 1719, a górną jej część przebudowano w 1885 roku. Większość wyposażenia tj. główny i boczny ołtarz, ambona oraz chrzcielnica pochodzą z XVIII wieku. Średniowieczną metrykę ma jedynie kropielnica znajdująca się w kruchcie świątyni. W otoczeniu kościoła znajduje się cmentarz z prowadzącą doń bramą zwieńczoną napisem „Memento mori”. Najstarsze nagrobki pochodzą z XIX wieku. Tuż przy kościele znajduje się pochodząca z połowy XIX wieku zabytkowa podcieniowa kuźnia. Nie brakuje też we wsi innych obiektów o równie długim rodowodzie. Tym co ją wyróżnia są także ustawione z czterech stron świata tablice, będące repliką tablic postawionych w Wielkich Walichnowach na początku XVIII wieku przez proboszcza ks. Marcina Augustyna Szelę, autora „Kroniki Walichnowskiej”, dwutomowego dzieła w którym relacjonuje dzieje Niziny w latach 1693 – 1728. Tablice ks. Szeli to swoiste zaklęcia, mające uchronić wieś przed nieszczęściami, gdyż na każdej z nich zamieszczona został prośba o opiekę. Tablica stojąca na północnej granicy wsi usytuowana jest na terenie Szkoły Podstawowej w Małych Walichnowach. Na ścianie szkoły można obejrzeć namalowaną mapę Niziny Walichnowskiej, a także zapoznać z ważnymi dla niej dokumentami: Statutem Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej,
Kroniką Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej ( „Chronick des Deichverbandes der Falkenauer Niederung nebst einem Anhang” Peter Rudolf Dirksen, Danzig 1899),
Kroniką szkoły w Międzyłężu, założona w 1880 r. oraz obejrzeć Pieczęć Związku Wałowego Niziny Walichnowskiej.

Z Wielkich Walichnów warto skierować się na północ i zwiedzić miejscowości Małe Walichnowy, Międzyłęż, Rybaki oraz Wielki Garc. Których z wsi pełna jest śladów minionych lat.

Ksiądz Szela w swych kronikach często używa określenia Nizina Międzyłęska, wówczas największą wsią niziny był Międzyłęż, siedziba starostów międzyłęskich. Starostami międzyłęskimi byli min: Jerzy Bażeński ( pierwsza poł. XVI w. ), Franciszek Żelisławski ( druga poł. XVI w. W 1566 r. wprowadził luteranizm ), Stanisław Niemojewski ( 1590 – 1630, w 1596 przywrócił katolicyzm ), Krzysztof Opalński ( XVII w ), Jan Karol Opaliński ( XVII w ), Michał Zamoyski ( 1699 – 1724 ). Nazwę Nizina Walichnowska ( Falkenauer Niederung ) wprowadzili i utrwalili Niemcy w czasach państwa pruskiego.

nizina na strone 11

nizina na strone 10

 

 

zebrał i opracował Mariusz Śledź


 

Projekt pn. "Nizina Walichnowska - z tradycjami i ekologicznie, atrakcyjna turystycznie"
realizowany w ramach działania 413 "Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju" objętego PROW na lata 2007-2013

 

images